«Віцебшчына блізкая і невядомая» – так называлася экскурсійная паездка, у якую мяне аднойчы запрасіў сябра, што працуе ў турыстычнай фірме і цікавіцца краязнаўствам. З таго падарожжа найбольшыя ўражанні пакінула наведванне вёскі Смальяны (ці Смаляны, як па старой памяці называюць яе мясцовыя жыхары), што прыблізна ў 30 км ад Оршы. Дзіўна, што гэтае мястэчка з даўняй і поўнай таямніц гісторыяй яшчэ не стала нашай турыстычнай «мекай». Сёлета Смальяны святкуюць свой 525-гадовы юбілей. З гэтай нагоды я вырашыла яшчэ раз наведацца на землі, дзе ў свой час валадарылі Іван Бельскі, вялікі князь Жыгімонт Стары, яго жонка італьянка Бона Сфорца, гетман Канстанцін Астрожскі, магнацкі род Сангушкаў, і больш уважліва прыгледзецца да іх сённяшняга жыцця...

Пра вёску Дарахі Гарадоцкага раёна ў колах віцебскай інтэлігенцыі не адно дзесяцігоддзе ходзяць легенды. А ўсё пачалося напрыканцы 70-х гадоў, калі ў абласным цэнтры пад кіраўніцтвам Міхася Ткачова праводзіліся археалагічныя раскопкі. Наш старэйшы калега расказаў, як аднойчы да археолагаў падышоў пажылы чалавек і прама з меха вывернуў на зямлю кучу апрацаванага камення. Гэта былі... старажытныя фалічныя фігуры розных форм і памераў. Навукоўцы былі ў лёгкім шоку, бо пра пакланенне такому язычніцкаму культу яны ведалі хіба што тэарэтычна, з інстытуцкай навучальнай праграмы. А тут – на табе, пад нагамі валяюцца артэфакты старажытнай рэлігіі. Пажылы чалавек паведаміў, што знайшоў іх у ваколіцах вёскі Дарахі. З тае пары і пайшлі гуляць па Віцебску байкі пра лес пад Дарахамі, які ледзь не скрозь утыканы падобнымі фігурамі...

Вясной 2000 года пад рубрыкай «Кропка на карце» ў «Народным слове» быў надрукаваны матэрыял пра адну з вёсак Чашніччыны з вельмі простай назвай – Дзярэўня. На той час тут пражывалі тры пенсіянеры – Аляксандра Курта, Праскоўя Ламека і Мікалай Астапчык...

Гэты аграгарадок месціцца паблізу скрыжавання ажыўленых аўтадарог Віцебск–Мінск і Полацк–Новалукомль, на берагах рэчкі Улы, ці па-тутэйшаму Ульянкі. Першыя звесткі пра Бачэйкава датуюцца сярэдзінай XV стагоддзя і, вядома ж, аграгарадок – яго найноўшы статус, атрыманы ў 2006 годзе. Пахадзіўшы па добраўпарадкаваных вуліцах, адчуеш, што ў часе гэты населены пункт Бешанковіцкага раёна стаіць на стыку некалькіх эпох...